giáo dục ở Thụy Điển

GIÁO DỤC MỞ THỤY ĐIỂN VÀ GIÁO DỤC KHÉP KÍN VIỆT NAM (PHẦN 2) – CẬN CẢNH SỰ KHÁC BIỆT

Chú ý: bài viết này có thể sẽ đụng chạm rất nhiều người khi đề cập đến sự khác biệt giữa giáo dục ở Thụy Điển và giáo dục Việt Nam. Trong số đó có thể có bạn nữa nha! Vì vậy nếu bạn là người dễ vỡ thì nên cân nhắc trước khi đọc. Còn nếu bạn là người dễ dãi thì mời đọc tiếp nè.

CHÚT TÂM TÌNH CỦA NGƯỜI TRONG CUỘC

Người đời hay gọi là có duyên với nghề, còn mình thì gọi là mắc nợ với nghề. Mình mắc nợ với nghề giáo từ năm cuối lớp 12 khi quyết định thi vào sư phạm. Gọi là mắc nợ vì vốn dĩ mình không thích nghề chèo đò.

Ngày xưa, mỗi năm hai lần vào dịp tết và lễ nhà giáo Việt Nam, mình và các bạn cùng lớp đều đặn đến thăm giáo viên chủ nhiệm và một vài thầy cô nằm trong danh sách yêu quý. Khi chúng mình đến, có lúc gặp vài nhóm các anh chị năm trước, có khi gặp nhóm đàn em năm sau.

Đề tài trong các buổi gặp gỡ ấy là những câu chuyện thành đạt hoặc lẩn quẩn vòng đời của những đứa học trò. Cô tiễn nhóm này rồi lại tiếp nhóm kia. Cô lắng nghe câu chuyện của tất cả chúng mình. Đến đoạn hỏi cô sao rồi cô, thì luôn là cô bình thường em à. Thầy Hường đã nghỉ hưu rồi. Cô Minh lấy chồng chuyển sang trường khác rồi. Cô thì vẫn ở đây thôi…

Mình quan sát vòng quay ấy và tự cảm thấy nghề chèo đò buồn quá.

Buồn đến nỗi đôi lúc cảm thấy tủi thân vì cô độc và vì đôi khi va chạm phải vài sự bạc bẽo.

Nên mình tự hứa với lòng kiểu gì cũng không làm cô giáo. Và lại càng không bao giờ lấy chồng thầy giáo! Vì hai đứa giáo viên gặp nhau chỉ toàn dạy dỗ nhau, không đứa nào biết lắng nghe. Và nếu chỉ kể cho nhau nghe về mỗi chuyện học trò của anh học trò của em thì nỗi buồn nhơn đôi luôn!

Nhưng mà ông trời hay lắm bạn ạ.

Ổng lắng nghe hết mọi nỗi lòng thầm kín và …ổng làm theo ý ổng!

Khi ổng xuống tay, mình trở thành cô giáo và mình lấy chồng thầy giáo luôn, hic. (Sự) Nghiệp làm giáo viên đeo đẳng mình rất lâu. Năm lần bảy lượt mình vùng vẫy thoát khỏi nó, cuối cùng vẫn rơi lại. Mình theo nghề rồi lại bỏ nghề. Bỏ xong lại quay về. Dăm ba năm lại tìm đường thoát.

Tin mừng là hiện nay mình đã bỏ được nó.

GIÁO DỤC Ở THỤY ĐIỂN MỞ VÀ GIÁO DỤC VIỆT NAM KHÉP KÍN 

Mình là người trong cuộc làm giáo dục lâu năm tại Việt Nam. Mình cũng có thời gian nghiên cứu sâu vào giáo dục ở các nước phát triển nên nhìn khá rõ những vấn đề khác biệt bên trong hai nền giáo dục Á và Âu. Đó chính là giáo dục khép kín và giáo dục mở.

Mình gọi như vậy, còn ai muốn gọi kiểu gì khác thì gọi nha.

Do đặc thù quá khác biệt về nhiều thứ, nên Việt Nam vẫn còn rất xa để có thể chạm được kiểu giáo dục của các nước tư bản, đặc biệt với nền giáo dục ở Thụy Điển. Nơi đây được xem là quốc gia có nền giáo dục cởi mở mang đầy tính thực tiễn.

KHÁC BIỆT ĐẦU TIÊN: VỀ DÂN SỐ

Bạn thử nghĩ xem bạn sẽ như thế nào nếu đi lạc lên bục giảng của một lớp tiểu học nào đó tại Việt Nam? Trong lớp có khoảng 50 đứa con nít loi nhoi. Tụi nó cười nói rần rần trong căn phòng nóng nực được trang bị khoảng 2 cái quạt máy. (Bây giờ có thể có nhiều trường ở thành phố lớn đã trang bị máy lạnh thì bỏ qua vụ này đi).

Chưa bàn tới việc bạn sẽ dạy gì và dạy như thế nào để tụi nhóc hiểu và thích học. Mình chỉ hỏi thử bạn sẽ làm sao để tụi nhỏ ngồi yên lắng nghe trong vòng 10 phút.

Mình thấy cách phổ biến nhất tại Việt Nam là cô giáo có một cây thước gỗ dài trong tay. Cô sẽ gõ rầm rầm lên bảng hoặc lên bàn, miệng quát kiểu “trời ơi im lặng dùm coi cho tui dạy nữa”.

Ở Thụy Điển, điều khác biệt đầu tiên là một lớp tiểu học cao lắm chừng hơn 20 đứa nhóc. Dân số họ ít hơn mình chục lần nên dễ hiểu thôi. Đất họ lại rộng nên việc xây nhiều trường học để giãn cách ra cũng nằm trong tầm tay.

KHÁC BIỆT VỀ KHÍ HẬU

Khác biệt thứ hai là ở Thụy Điển khí hậu lạnh. Khi mặc đồ ấm vào, người ta sẽ cảm thấy dễ chịu, ấp áp và thân thiện lắm.

Nếu không tin, bạn hãy xem cách người Đà Lạt (chính gốc) và người Sài Gòn hoặc những người sống ở vùng khí hậu nóng nói chuyện. Bạn sẽ thấy sự khác biệt. Người Đà Lạt đa phần rất mềm mại, nhẹ nhàng, ít nóng tính hơn những người kia (mình nằm trong số những người kia ahihi).

Hoặc hôm nào trời mát mẻ, bạn sẽ lái xe ra đường với tâm trạng thư thái, bình yên và thân thiện hơn những ngày nắng nóng trên 40 độ phải không?

Mình đang nói đa số chứ không phải tất cả nha. Câu này phải thòng vào để giữ an toàn cho mình khi bị phản biện. Đó là bệnh nghề nghiệp rồi.

CÒN KHÁC BIỆT VỀ ĐIỀU KIỆN VẬT CHẤT NỮA

Chế độ lương bổng của giáo viên tại Thụy Điển thuộc hàng khá cao so với các công việc khác. Thu nhập trung bình của một giáo viên sau thuế khoảng 4000 đô, cao gần gấp đôi các ngành nghề kia. Và người ta tính cả thời gian bạn ở nhà soạn bài để lên lớp. Tức là nếu bạn được trả lương 40 giờ/tuần, thì người ta chỉ xếp thời gian lên lớp khoảng 26 giờ/tuần thôi. Còn lại tính vào giờ bạn phải làm việc ở nhà để cho ra một bài giảng hay.

Còn ở Việt Nam, dù đã hết sức cố gắng trong một thời gian dài, nhưng lương chính thức của giáo viên vẫn còn nằm trong top 8 tỉ nghề có thu nhập thấp nhất. Cái câu “chuột chạy cùng sào mới vào sư phạm” sau hơn 30 năm vẫn còn nguyên giá trị haizza.

Và lương chỉ được trả theo số giờ cô giáo đứng lớp. Còn thời gian soạn bài tới khuya ở nhà thì cô phải tự lo rồi. Cái này mình rành lắm, và cũng là cái khiến mình nghĩ tới dạy học thôi đã bỏ chạy mất dép!

Kiểu nhà có điều kiện thì cái gì cũng dư dả thoải mái. Còn nhà không có điều kiện thì phải chắt bóp đủ bề.

Điều kiện vật chất này đến từ đâu?

Thụy Điển có chế độ lương hấp dẫn vì chính phủ họ có nguồn thuế dồi dào. Người ta phải đóng thuế rất cao cho hầu hết các hoạt động. Và chính phủ dùng chính nguồn thuế ấy để tập trung xây dựng những thứ trọng điểm, trong đó có giáo dục.

Nước ta còn nghèo nên không thể thu thuế cao. Lại còn phải đối mặt với rất nhiều điều tiêu cực trong ngân khố nên dẫu có ngồi nhìn thèm thuồng thì cũng phải tạm gác cái sự thèm muốn ấy lại. Rồi lo đi làm thêm job này job kia để có cái bù vào chi phí sinh hoạt hằng ngày.

GIÁO DỤC Ở THỤY ĐIỂN VÀ GIÁO DỤC VIỆT NAM KHÁC NHAU VỀ CỐT LÕI

Còn một điều khác biệt quan trọng: chính là kiểu giáo dục và quy chuẩn giáo dục. Đây là thứ khác biệt cốt lõi giữa hai nền giáo dục. Mình gọi là: giáo dục mở và giáo dục khép kín

Ở Việt Nam và một số nước châu Á, người ta vẫn còn đi theo kiểu giáo dục “in a box” (giáo dục khép kín).

Cái hộp của Việt Nam trông như thế nào?

Học sinh phải mặc đồng phục, đeo phù hiệu, khăn quàng đỏ. Có trường bắt học sinh phải mang cặp đen loại trường thích. Lỡ ba mẹ mua trước từ đầu hè trúng loại trường không thích thì phải mua lại. Mình có một người bạn đã phải mua cặp cho con đến lần thứ ba mới chuẩn. Tiền ở đâu ra thì không cần biết. Mình bức xúc nhất là vụ này.

Tập sách học sinh tiểu học lớp thấp thì phải bao bìa xanh bìa đỏ bìa tím bìa vàng theo từng môn. Mỗi môn một màu và phải đúng ý cô giáo. Xong dán nhãn ghi tên. Dán xong lấy giấy kiếng trùm lại. Trùm xong lấy thêm bìa lót tay trùm vô tiếp, che mất tiêu cái nhãn tên! Mà trong vàng thì ngoài phải vàng. Mình cũng cực kỳ bức xúc vụ này.

Vào lớp gặp thầy cô giáo như gặp cọp beo, co ro cúm rúm. Không giơ tay phát biểu thì nói thụ động. Phát biểu sai thì có khi được ngồi xuống, khi bị bắt đứng đó như một hình phạt. Cho đến khi có một bạn khác trả lời đúng thì mới được ngồi xuống. Mà đúng là phải đúng ý cô, đúng với sách giáo khoa. Chứ nếu nó nghĩ khác đi thì thành là sai.

Mình thấy đây là một sự sỉ nhục tinh thần rất lớn dành cho những tâm hồn non nớt.

Và điều quan trọng nhất là việc sử dụng roi vọt rất thường xuyên, rất phổ biến, rất vô lý và rất phi nhân tính. Mình không muốn nói sâu vào điều này nữa vì nó không phải mục đích chính của bài viết này. Chỉ là cực kì bức xúc với kiểu giáo dục được mệnh danh là truyền thống quý giá tôn sư trọng đạo từ ngày xưa được gìn giữ đến ngày nay nhưng bị biến dạng đến mức bệnh hoạn.

Điều mình muốn nói về kiểu giáo dục khép kín là mọi thứ phải được nằm trong khuôn khổ một chiếc hộp đã được làm sẵn. Và chiếc hộp này bé nhỏ đến mức trẻ em không thể cựa mình để phát triển một cách tích cực như vốn dĩ nó có thể làm được.

Cái hộp của Thụy Điển ra sao?

Các nước tư bản từ lâu đã tương đối thống nhất nhau về phương pháp giáo dục cho các hạt giống đất nước để trở thành những con người hoàn toàn độc lập và tự chủ. Vì thế, người ta xây dựng chương trình học và phương pháp dạy sao cho mỗi đứa trẻ có thể phát huy tính tự lập và tự học cao nhất.

KHÔNG MẶC ĐỒNG PHỤC

Ở Thụy Điển học sinh không mặc đồng phục. Tụi nhỏ được mặc thoải mái các kiểu quần áo. Còn tóc tai hả? Con gái có thể cắt tóc tém hoặc cạo nửa đầu, rồi trang điểm khi đi học. Con trai có thể để tóc dài, nhuộm màu xanh đỏ, đeo bông tai năm bảy lỗ. Học sinh, giáo viên có thể xăm hình tatoo khắp người.

Vì đó là sở thích và quyền cá nhân. Mỗi đứa trẻ là một cá thể độc lập cần được dạy cách xây dựng sự khác biệt (còn gọi là thương hiệu cá nhân). Vậy nên việc bắt chúng phải giống nhau trong những bộ đồng phục là điều nghịch lý so với tiêu chí đặt ra.

Người Thụy Điển khá tinh tế khi dạy học sinh tôn trọng sự khác biệt.

Các bạn biết không, vì Thụy Điển tiếp nhận rất nhiều người Hồi giáo nhập cư. Mà phụ nữ đạo Hồi thì ăn mặc kín đáo như thế nào bạn biết rồi. Mình có một tháng ăn dầm nằm dề trong thế giới người đạo Hồi ở Indonesia. Cho nên mình biết khá rõ sự dè dặt và ngại ngùng của họ trong vấn đề ăn mặc.

học sinh Indonesia

Angela và các em học sinh cấp 2 ở Indonesia

Xem thêm khám phá ngóc ngách Indonesia trong 30 ngày của mình và chinh phục ngọn núi lửa đang ngủ Bromo tại Indonesia.

Vì thế trường chỉ có một yêu cầu: con trai không được mặc quần xệ quá đến nổi phô cả đồ lót ra ngoài. (Cái mốt này rất phổ biến ở tuổi teen). Con gái cũng không được mặc đồ quá hở hang như đi biển.

Sự tôn trọng này nằm ở hai điều:
– chấp nhận sự khác biệt của người khác.
– và không để sự khác biệt của mình làm ảnh hưởng tới văn hóa của họ, cho dù là khách.

giáo dục ở Thụy Điển

“Kéo quần cao lên. Không ai muốn ngắm đồ lót của bạn đâu!”

GIÁO DỤC Ở THỤY ĐIỂN KHÔNG NHỒI NHÉT

Ở trường, kiến thức truyền đạt được tinh giản hết mức có thể. Yêu cầu về kiến thức phổ thông trong sách vở và trong những bài kiểm tra cũng không quá phức tạp. Chủ yếu người ta tập trung vào việc phát triển kỹ năng cá nhân và kỹ năng xã hội, hay còn gọi là kỹ năng mềm.

Nếu bạn muốn tìm hiểu thêm về kỹ năng quan trọng này thì tham khảo tại đây.

Vì sau bao nhiêu năm đi trước thời đại, họ đã nhận ra rằng đây chính là kỹ năng thực sự quan trọng để quyết định sự thành bại trong các mối quan hệ của một con người.

Còn kiến thức phổ thông, ai ai cũng có thể tiếp cận được theo khả năng của mỗi người. Bởi vì công nghệ thông tin hiện nay đã đạt đến gần đỉnh rồi.

Nên khi trẻ đi học sẽ không cảm thấy áp lực vì bị nhồi nhét kiến thức. Mà ngược lại, con còn cảm thấy phấn khích vì các thầy cô luôn để con tự học, tự khám phá. Mỗi lần các con tự hiểu được một vấn đề, hay tự tay làm được việc gì đó, thì luôn luôn nhận được những lời khen khích lệ “good job”, hay lắm con! Và sau đó sẽ giải thích cặn kẽ để con hiểu đúng hơn.

.

GIÁO DỤC Ở THỤY ĐIỂN TẬP TRUNG PHÁT TRIỂN SỰ SÁNG TẠO

Bọn trẻ cứ nghĩ nó đến trường toàn chơi với chơi, rất ít học. Nhưng nó không biết rằng nó đang tự học dưới sự dìu dắt của các cô. Đó là một trong những phương pháp dạy tiến bộ nhất. Phương pháp này kích thích sự phát triển não bộ của những đứa trẻ đang trong giai đoạn vàng để phát huy tính sáng tạo và tư duy.

giáo dục ở Thụy Điển và sự sáng tạo

Trò này chỉ chơi vào mùa hè khi cây ra hoa ra lá sum xuê

Mình nhớ đã từng đọc một bài báo khá lâu kể về một vụ kiện tụng khá kỳ lạ ở Mỹ (hay một nước tư bản nào đó quên rồi).

Có một bà mẹ ngày nọ đón con về từ trường mầm non đã vô cùng bức xúc khi thấy con vẽ một hình tròn và nói mẹ ơi cô bảo đây là hình tròn!

Bà đã đi kiện cô giáo dạy mầm non của con mình vì tội cô đã tước mất đi sự sáng tạo vốn có của một đứa trẻ. Bà nói: trước khi đi học, con tôi là một đứa trẻ lanh lợi, nhạy bén với đầy ắp những thứ hay ho trong đầu nó. Khi nó vẽ những vòng tròn nguệch ngoạc trên giấy, nó bảo tôi cái này là ngôi nhà của búp bê, cái này là đám mây trước nhà mình. Còn bây giờ, nó không thể nghĩ ra được cái gì hay ho hơn nữa vì cô giáo đã bảo đây là hình tròn!

giáo dục ở Thụy Điển và trò chơi mùa hè

Điều này có nghĩa là gì?

Mình không bàn đến sự vô lý hay có lý vì nó thuộc về quan điểm cá nhân. Mình chỉ muốn nhấn mạnh rằng: đối với người phụ nữ này, và đối với lối giáo dục mở, đây là tiền đề quan trọng để tạo nên một hạt giống tốt cho xã hội và cho bản thân đứa trẻ sau này. Mất đi tính sáng tạo và tư duy là mất đi cả một tố chất nền tảng của sự thành đạt.

GIÁO DỤC Ở THỤY ĐIỂN RÈN TÍNH TỰ LẬP CAO

Có một điều rất dễ nhận thấy nha các bạn. Một học sinh Việt Nam khi sang nước ngoài du học ở bậc phổ thông sẽ vượt trội hơn hẳn so với các học sinh bản xứ về kiến thức, nhất là các môn tự nhiên. Điều này rất dễ hiểu. Vì các bạn nhỏ đã được (hay bị gì đó) nhồi vào đầu một lượng kiến thức khủng trong một thời gian dài.

Trẻ em như tờ giấy trắng. Muốn nhồi thực sự không khó. Nhưng khi lớn lên, bắt đầu từ bậc đại học mới thấy hậu quả. Ở các trường đại học tư bản, chúng ta rất ít thấy bóng dáng du học sinh Việt Nam nổi trội. Vì lúc này các em phải tự học là chính.

Kỹ năng xã hội, tính tự chủ và độc lập ở thời điểm này phải được vận dụng tối đa.

Mà những điều này học sinh bản xứ đã được luyện từ khi còn chưa mọc răng cơ. Ba mẹ đã cho tụi nó ngồi ăn chung, tự bóc thức ăn. Rồi tự trây trét các kiểu miễn nó cảm thấy vui và ăn ngon miệng. Họ cho con ăn theo nhu cầu. Họ không cầm tô chạy khắp xóm để đút con ăn. Cũng không quát tháo dọa nạt, ép uổng.

Người Việt rất sợ khi thấy con ốm nhom, không tăng cân. Đó là do hệ lụy của những năm đói kém cách đây vài thập kỷ vẫn còn ám ảnh họ. Ngược lại, người Tây sợ con bị béo phì vì xã hội họ phát triển từ lâu. Nhu cầu cơ bản về ăn uống chưa bao giờ thiếu hụt dẫn đến cảnh trẻ tăng cân ngày một nhiều.

Khi con lớn, họ không cho học thêm học bớt. Và không trắng trợn tước mất khả năng sáng tạo của con khi bắt buộc con cầm viết tay phải. Và còn nhiều thứ nữa.

TẠM KẾT

Giáo dục là một đề tài lớn. Chỉ một bài viết nhỏ không thể lột tả hết được. Cá nhân mình là một người châu Á. Nhưng mình có lối sống mở nên thẩm thấu được những điều hay ho của cả hai nền giáo dục.

Đây là những khác biệt cơ bản về giáo dục ở Thụy Điển và ở Việt Nam. Mình nêu lên với góc nhìn chủ quan và cận cảnh.

Để làm gì? Chỉ với một mong ước nhỏ nhoi. Mình muốn miêu tả bức tranh phác họa trắng đen về hai nền giáo dục ở hai đầu trái đất để các bạn có được cái nhìn rộng hơn.

Bạn có thêm ý kiến gì không? Nếu có hoặc nếu bạn muốn tìm hiểu thêm thì đừng ngại bình luận bên dưới nha.

Stromstad 18 July 2020

5

One Response

  1. Thuy
    August 14, 2020

Write a response