qua nghiem khac voi con

KIỂM SOÁT CON CÁI QUÁ MỨC VÀ NHỮNG HỆ LỤY BẠN CẦN BIẾT

Bạn có đang kiểm soát và quá nghiêm khắc với con cái? Điều đó có gì sai sai à? Trước khi trả lời câu hỏi lớn này, mình muốn bạn hãy trả lời hai câu hỏi nhỏ sau đây:

1. Bạn có tự hào là người cha hay người mẹ đang dạy con rất tốt không, vì bạn nói gì nó cũng nghe?
2. Hay bạn đang bất lực vì nói gì nó cũng không nghe?

Nếu bạn đang rơi vào một trong hai trường hợp trên thì đây là bài viết bạn nên đọc. Nó sẽ giúp bạn nhìn ra vấn đề và hướng bạn đến cách giải quyết tốt hơn. Bởi vì bạn đang thuộc dạng ba mẹ kiểm soát và nghiêm khắc với con cái quá mức. Và việc này đã bắt đầu có phản ứng tiêu cực rồi đó.

Câu chuyện hồi đó…

Thời của ba mẹ chúng ta ngày xưa, mỗi gia đình thường sinh từ năm đến mười người con. Lúc đó nếu không chiến tranh thì cũng vẫn đang chật vật với cơm áo gạo tiền. Lo cho tụi nó có cái ăn cái mặc đã muốn mệt xỉu rồi. (Ở miền Tây bà con hay gọi là mệt muốn sứt đầu tóc giả. Tại hồi xưa mấy bà ngoại bà nội hay bới tóc củ tỏi xức dầu dừa. Mà già rồi bị rụng tóc nên củ tỏi chỉ còn một cục nhỏ xíu. Bởi vậy mấy bà mới mua thêm cái lọn tóc giả quấn kèm vô cho củ tỏi lớn lớn xíu).

Ba mẹ ở nông thôn thì suốt ngày giang nắng ngoài ruộng. Ba mẹ ở thành thị thì buôn gánh bán bưng, hoặc làm gì đó sấp mặt, sáng đi tối về.

Vì thế việc dạy dỗ con cái đã trở nên quá sức. Trường học thì có đứa được ngồi lâu, có đứa chưa ngồi nóng ghế đã phải từ giã. Năm mười anh chị em lúc ấy chỉ biết quây quần với nhau. Đứa lớn dạy đứa nhỏ và đứa nhỏ dạy đứa út. Đứa lớn dạy sai là sai luôn cả chùm! Nói chứ cũng tùy nhà, nhưng đa phần là như vậy. Ông bà lâu lâu gom cả đám lại dạy tập thể. Đứa nào nghe được thì nên. Còn không nghe được thì ráng mà chịu nha con. Mình nhớ tối tối bà ngoại hay kể như thế.

Câu chuyện của thời đại 4.0

Thế hệ chúng ta khá hơn rất nhiều. Đặc biệt đến thế hệ con cái chúng ta thì khác hẳn hoàn toàn. Khi mọi thứ vật chất tạm ổn định thì con người có nhu cầu tiến sâu vào hoàn thiện tinh thần.

Bây giờ mỗi gia đình chỉ có khoảng hai đến ba con là nhiều. Chúng ta có thời gian chăm chút con cái hơn. Chúng ta chọn cho con trường học tốt, chọn quần áo đẹp cho con, nấu cho con những món ăn ngon, dẫn con đến những nơi giải trí con thích… Nguyên nhân sâu thẳm là, ngoài tình yêu con cái ra, chúng ta muốn bù đắp những khiếm khuyết tinh thần cho chính bản thân mình. Ngày xưa mình không có điều kiện để tận hưởng cuộc sống, thì bây giờ con mình phải được điều ấy.

Nhưng bạn biết không, mỗi chúng ta là những con người rất bình thường, chưa đạt được chánh quả, nên mỗi khi cho đi chúng ta hay kỳ vọng phải được nhận lại. Khi cho con cái những điều ấy, chúng ta cũng muốn con phải là những đứa con ngoan, biết vâng lời, học giỏi, thành đạt, có những người bạn tốt… Để có được những điều này, cách nhanh nhất và chúng ta nghĩ rằng duy nhất là phải theo sát và dạy dỗ chúng theo kiểu chúng ta muốn.

ban co qua nghiem khac voi con cai

Bạn có muốn con tự quyết định không?

Nhưng, khi bạn đã quá kiểm soát cuộc sống của các con, thì bạn sẽ nhận lại những điều ngược lại. Hoặc chúng sẽ rất nhu nhược, nói gì nghe nấy, mà bạn gọi là biết vâng lời đó. Hoặc chúng sẽ là những đứa trẻ bất trị, bướng bỉnh hết thuốc chữa.

Vậy bạn đang là người như thế nào? Có quá kiểm soát con không? Bạn đọc tiếp nha.

Những định nghĩa bạn cần biết

Kiểm soát hành vi và kiểm soát tâm lý

Theo phân tích của giới chuyên môn, ba mẹ quá nghiêm khắc (mình tạm gọi là vậy – tiếng Anh là controlling parents) có hai kiểu: kiểm soát hành vi và kiểm soát tâm lý.

1. Kiểm soát hành vi là gì?

Chính là ba mẹ sẽ đặt ra những luật lệ và nguyên tắc trong gia đình. Và ba mẹ sẽ giám sát và quản lý con chi tiết cách ứng xử và hành vi của nó qua những nguyên tắc đó. Ví dụ nó có làm điều đó không, và làm đúng giờ không? Nó có đi đến những chỗ mình cho phép không, hay dám đi lung tung?

2. Kiểm soát tâm lý là gì?

Là dạng “xâm nhập bất hợp pháp vào sự phát triển tính tự lập, vào cảm xúc và tâm lý” của một đứa trẻ. Nói dễ hiểu hơn, bạn buộc con phải vâng lời bạn một cách mù quáng. Kiểu không được cãi nha, tương tự như một phương pháp kỹ luật cưỡng chế.

Kiểu kiểm soát tâm lý này là một dạng kiểm soát độc tài. Nó khiến cảm xúc của trẻ đa phần bị lệ thuộc vào cảm xúc của ba mẹ. Khi ba mẹ vui nó sẽ thấy vui. Khi ba mẹ buồn lập tức nó sẽ lo lắng và sợ rằng mình là nguyên nhân.

qua nghiem khac voi con

Trẻ luôn cảm thấy bất an

Nguyên nhân của việc quá nghiêm khắc với con

1. Nhóm kiểm soát hành vi (Behavioral Control) 

Vấn đề này thường xảy ra trong những gia đình có ba mẹ bảo bọc quá mức. Bản thân họ thường có khuynh hướng sống trong môi trường ít rủi ro.  (And) Và vì thế họ sẽ không cho phép con cái hành động theo kiểu “tự tung tự tác”, hay theo kiểu họ nghĩ là không an toàn.

Bên cạnh đó, áp lực cuộc sống quá nặng, ví dụ như tài chính không ổn định, khiến họ không muốn có thêm bất kỳ rắc rối nào nữa. Khi những áp lực này giảm xuống, họ cũng sẽ tự nhiên bớt siết chặt con cái hơn và sẽ dần để con tự giải quyết vấn đề.

Ví dụ như con học yếu cũng sẽ khiến cho ba mẹ căng thẳng và kiểm soát việc học của con nhiều hơn. Mà ba mẹ càng kiểm soát bài vở sẽ khiến cho khả năng thích nghi và những hứng thú học tập của trẻ càng giảm sút. Bởi nó luôn phải học trong tình trạng lo lắng, sợ sệt.

2. Nhóm kiểm soát tâm lý (Psychological Control) 

Khác với kiểm soát hành vi, việc kiểm soát tâm lý thường diễn ra trong những gia đình có ba mẹ khá độc đoán.

Các nhà nghiên cứu nhận ra rằng ba mẹ nào hay kiểm soát hành vi của con sẽ rất khó tiếp cận với nội tâm thật sự của nó. Từ đó sẽ khó có thể biết được suy nghĩ thật của con. Càng khó để đưa ra những quyết định phù hợp với mong muốn của con.

Lấy ví dụ, một người mẹ rơi vào nhóm này sẽ có khuynh hướng mong muốn con mình hoàn thành những mục tiêu mà mình chưa đạt được trong đời. Lúc này cô ấy sẽ không nhìn thấy con mình như một đứa trẻ có đầy đủ quyền của nó. Cổ chỉ nhìn thấy nó là một phần của bản thân mình.

qua nghiem khac voi con cai

Khi bạn quyết định dùm cuộc đời con!

Có phải bạn đang kiểm soát con quá mức? 

Tính cách nổi bật của những ba mẹ quá nghiêm khắc chính là kiểu người hết sức cầu toàn.

Họ có những nguyên tắc cho bản thân, và áp dụng triệt để những nguyên tắc đó cho con cái. Họ luôn cho rằng những gì mình biết là đúng nhất, là tốt nhất. Hầu hết thời gian họ đều dành để làm dùm con, chăm chút con. Điều này khiến trẻ có rất ít tự do cá nhân trong suy nghĩ và hành động.

So, bạn có thấy mình rơi vào một trong hai dạng đó không? Thử xem những biểu hiện sau đây:

Đây là biểu hiện của các phụ huynh bảo bọc quá mức (dẫn đến việc kiểm soát hành vi quá mức):

  • Không cho phép con hoặc không khuyến khích con tự quyết định và tự lập.
  • Không cho con tự đi bộ đến trường hoặc tự chơi bên ngoài, kể cả ở những khu vực mình biết là an toàn.
  • “Tự ý” giúp con làm bài tập về nhà khi con không nhờ.
  • Theo dõi tiến trình học của con mỗi ngày ở trường để đảm bảo mọi thứ phải hoàn thành và hoàn hảo.

Còn đây là biểu hiện của các ba mẹ kiểm soát tâm lý quá mức:

  • Yêu cầu con phải tuân thủ cứng nhắc (mù quáng) những nguyên tắc mình đặt ra.
  • Không cho phép trẻ tham gia hoặc hỏi về những quyết định của ba mẹ.
  • Khi trẻ đặt câu hỏi, thường xuyên dùng những lý do như “bởi vì mẹ nói như vậy đó, ok?”.
  • Nghĩ rằng trẻ em không cần nghe thấy, chỉ cần nhìn thấy thôi.
  • Thao túng và lợi dụng mối quan hệ cha mẹ – con cái (kiểu ỷ mình làm mẹ). Ví dụ hay khủng bố con bằng những câu “mẹ không yêu con nữa”, hoặc “con có thấy mình sai không”.
  • Dùng các biện pháp kỷ luật cưỡng chế và kiểm soát cá nhân quá mức.
  • Có những biểu hiện và kiểm soát tiêu cực, ví dụ như thất vọng và xấu hổ về con.
đừng kiểm soát con quá mức

Hãy cho con được tự do khám phá trong “chiếc hộp” thật lớn.

Bản chất của việc quá nghiêm khắc với con

Cả hai dạng kiểm soát này, mình tạm gọi là “bắt nạt con”. Gọi là bắt nạt vì chúng ta đang ở kèo trên, và đang bắt những người yếu hơn làm theo ý của mình.

Tất nhiên ai cũng muốn điều tốt nhất cho con. Nhưng liệu những điều bạn cho là đúng có phù hợp với mong muốn và nguyện vọng của con không? Ừ, bạn có thể nói nó còn nhỏ mà biết gì đúng sai. Làm theo ý nó thì chẳng khác gì để nó tự phát triển, không cha mẹ dạy dỗ à? 

Vậy những gì bạn đang làm cho con có chắc là đúng không? Hay nếu nó đúng bây giờ, thì liệu 5-10 năm sau có còn đúng không? Lúc đó công sức của bạn cũng đổ sông đổ biển. Còn con mình lại phải vật vã tìm cách thích nghi với những định nghĩa mới của xã hội.

Dạy con không hề dễ

Khi con càng lớn, chúng ta càng bế tắc. Bởi càng ngày, chúng ta phải luôn cập nhật sự trưởng thành của tụi nhỏ. Cùng lúc đó phải tự cập nhật cả kiến thức làm cha mẹ sao cho thích nghi với thời điểm hiện tại.

Càng phải vất vả để rút ngắn khoảng cách giữa mình và các con. Vì khi chúng càng lớn, chính kiến của chúng càng nhiều hơn. Lúc đó, bạn mà áp đặt thì chỉ làm cho khoảng cách hai thế hệ càng dài ra.

Nhìn chung việc đặt ra những nguyên tắc và giám sát con cái là tốt cho chúng. Bởi vì việc này xuất phát từ phương pháp giáo dục tiến bộ và cho ra những kết quả tích cực. Ví dụ như trẻ sẽ có những hành vi đúng đắn hơn. NHƯNG, khi ba mẹ lạm dụng quyền này, áp đặt quá mức, thì lúc này việc giáo dục sẽ trở thành kiểm soát quá mức (controlling).

Những tác hại nghiêm trọng bạn cần biết khi quá nghiêm khắc với con 

Dù bạn có kiểm soát con theo hướng hành vi hay hướng tâm lý, tạm gọi là loại 1 hay hoại 2, thì hậu quả của nó vô cùng tai hại. Và con bạn chính là người phải hứng chịu lâu dài hậu quả ấy trong suốt quá trình trưởng thành.

Bạn sẽ làm cho trẻ mất tin tưởng vào chính mình khi phải nghe theo lời ba mẹ trong thời gian dài.

Khi bạn trợ giúp quá mức, trẻ sẽ mất dần khả năng tự giải quyết vấn đề và ngày càng nghi ngờ về năng lực bản thân. Và hậu quả là những trẻ này sẽ bị giảm sút lòng tự trọng. Khả năng tự điều chỉnh và thích nghi cũng ít hơn. Thành thích học tập cũng sút kém, và hay có những hành động bất thường hơn (acting out).

Những đứa trẻ có ba mẹ quá nghiêm khắc với con thường gặp phải những vấn đề về sức khỏe tâm lý. Hậu quả là khi bị kiểm soát hành vi quá mức, đến lúc nào đó trẻ sẽ trở nên hung hăng và bất trị.

Ngược lại, những trẻ bị kiểm soát tâm lý quá mức sẽ luôn phải đối mặt với trầm cảm, lo lắng và có những hành vi chống đối xã hội xung quanh.

khen con đúng cách

Yêu thương và động viên con

Làm sao nếu chúng ta là kiểu cha mẹ này?

Mình cũng có hai con, một đứa tiểu học, một đứa bước vào tuổi teen. Thật tình mà nói, người Việt chúng ta ít nhiều gì cũng rơi vào một trong hai thể loại trên. Chỉ khác nhau ở mức độ mà thôi. Vậy làm sao để giải quyết vấn đề cho chính chúng ta đây?

Câu trả lời là:

  • Bạn cần tự biết điều chỉnh những đòi hỏi và mong muốn đối với con mình ở mức độ vừa phải. Muốn biết thế nào là vừa phải thì hãy tập nói chuyện với con thường xuyên hơn NHƯ HAI NGƯỜI BẠN. Lúc đó bạn sẽ biết con cần gì và nghĩ gì.
  • Tập khen con và khuyến khích con. Điều này sẽ giúp con lấy lại sự tự tin. Nó cũng giúp bản thân bạn nhìn thấy nỗ lực của con và tạo điều kiện cho con nỗ lực hơn nữa.

  • Tập suy nghĩ như một đứa trẻ. Tập suy nghĩ đơn giản khi bàn về một vấn đề đơn giản. Điều này có nghĩa là hãy bớt cầu toàn đi! Cuộc sống này không phức tạp và không cần thiết phải hoàn hảo như bạn nghĩ.
  • Đặt mình vào vị trí của con. Lúc đó bạn sẽ thấy cuộc sống của con áp lực như thế nào khi luôn phải sợ làm sai ý mình.
  • Và cuối cùng, nếu sau bao nhiêu cố gắng bạn vẫn không thấy hiệu quả, hãy tìm đến giới chuyên môn. Họ là những nhà trị liệu tâm lý học. Họ có khả năng giúp bạn tháo gỡ các nút thắt vấp phải trong quá trình nuôi dạy con trưởng thành.

Những quyển sách hay 

Đối với trẻ con hoặc trẻ vị thành niên, việc đối phó với controlling parents thật không dễ dàng gì. Bởi vì chúng còn non quá, và vì chúng đang sống lệ thuộc hoàn toàn vào ba mẹ. Vậy nên bài này mình viết riêng cho các ba mẹ, là những người cũng đang vất vả tìm tòi những hướng đi đúng đắn trong việc dạy dỗ các con nên người.

Đây là một số quyển sách cực hay mà bạn cần đọc tham khảo trong hành trình dạy con. Các quyển sách này được đúc kết bởi nhiều nguồn tài liệu và kinh nghiệm sống từ những con người ưu tú. Sách được xuất bản và dịch sang nhiều ngôn ngữ trên thế giới.

KỈ LUẬT TÍCH CỰC VỚI TÌNH YÊU VÀ GIỚI HẠN 
CHÙM SÁCH VỀ TƯ DUY VÀ SỐNG ĐẸP 
CHÙM SÁCH VỀ NUÔI DẠY CON PHÁT TRIỂN KĨ NĂNG TRÍ TUỆ 
KINH NGHIỆM TỪ NƯỚC NHẬT – PHÁT TRIỂN KĨ NĂNG XÃ HỘI CHO TRẺ 

Nếu bạn có ý kiến gì khác thì hãy bình luận bên dưới nhé.

P/S: Bài viết này nằm trong series Dạy Con Thành Tài. Đây là loạt bài viết có kèm nghiên cứu kiến thức chuyên môn, viết về tầm quan trọng và hướng dẫn phụ huynh cách rèn kỹ năng mềm cho con ở từng giai đoạn.

Stromstad 31 December 2020

8

No Responses

Write a response